Onderscheiden van goed en kwaad

Het geweten is een hulpfunctie voor verstand om onderscheid te kunnen maken tussen goed en kwaad, tussen waarheid en leugen. Het is als het ware de scheidsrechter van het hart. Een goed ontwikkeld geweten leidt tot een gezond plichtsbesef en spoort ons aan tot een moreel verantwoorde levensstijl. 

Je geweten voert beoordelingen uit op grond van normen en geeft een signaal af in je gevoel. Als het geweten op grond van die normen je gedachten of gedragingen als positief beoordeelt, dan heb je er vrede mee. Als het geweten ze afkeurt, dan ervaar je een zekere onvrede.

Het geweten beoordeelt ook jezelf als persoon. Als je jezelf positief beoordeelt versterkt dat je gevoel van eigenwaarde. Als je jezelf negatief beoordeelt, leidt dat tot een gevoel van schaamte of, als dat veelvuldig gebeurt, tot een negatief zelfbeeld.

Ontwikkeling van normen

Bij een pasgeboren kind ontwikkelt zich allereerst het gevoelsleven met de bijbehorende waarden. Hij leert al gauw wat de belangrijkste waarden zijn: drinken, een schone luier, liefdevolle aandacht en warmte. De verstandelijke ontwikkeling begint later met de ontwikkeling van het normbesef, doordat het leert dat de ouders bepaald gedrag goedkeuren en ander gedrag afkeuren. Het belang van regels of normen is buitengewoon groot: ze zorgen voor gezonde stabiliteit in je leven.

Gods wet als norm

In een vorig hoofdstuk hebben we het gehad over Gods wet die de norm is voor het menselijk gedrag. Je mag van God zijn wat je bent, maar niet alles doen wat je wilt. Iedere gelovige dient zich bewust te zijn van Gods norm en hoort er een eer in te stellen om er zo goed mogelijk naar te leven. De Heilige Geest, die in iedere gelovige woont, verlicht het geweten zodat het veel zuiverder werkt dan voor de wedergeboorte.

Schuldbesef

Als je bereid zijn je gedragingen onder ogen te zien in het licht van Gods leefregels, dan zorgt je geweten voor een zeker schuldbesef in je verstand en een schuldgevoel in je gevoel. 

"Maar ook als ons geweten ons aanklaagt, is God toch groter dan ons geweten. Hij weet alles. Als geweten ons niet aanklaagt, vrienden, kunnen wij vol vertrouwen naar God opkijken." (1 Johannes 3:18-22 HET BOEK)

Schuldgevoel is een pijnlijk gevoel van schaamte tegenover God en een bijbehorend gevoel van afwijzing naar jezelf toe, kortom een en al onvrede. Dit wordt ook wel berouw genoemd. Echt schuldbesef komt van de Heilige Geest, die via je geweten tot je spreekt. 

Schuld is overigens niet hetzelfde als zonde. Schuld is de verantwoordelijkheid die een mens heeft voor zonden die hij gedaan heeft. Een kind en een volwassene kunnen dezelfde zonde begaan, terwijl het kind niet schuldig wordt geacht en de volwassene wel. Hoe meer je geweten ontwikkeld is en hoe meer kennis je hebt van Gods bedoelingen met je leven, hoe meer schuld je hebt als je hebt gezondigd. Andersom ook natuurlijk.

Vage schuldgevoelens

Schuldbesef is het verstandelijke weten dat je schuldig bent omdat je niet aan bepaalde normen hebt voldaan. Schuldgevoelens zijn veel subjectiever dan schuldbesef, omdat die niet altijd voortkomen uit echte schuld. Ze ontstaan als je vindt dat je ergens in tekort schiet. Maak dus goed onderscheid tussen beide begrippen. Ook satan doet soms zijn best om je valse schuldgevoelens aan te praten om je te ontmoedigen, zo van: je deugt nergens voor, het lukt je toch niet, je blijft altijd maar zondigen, geef het maar op. Soms kun je geplaagd worden door vage schuldgevoelens, die je niet goed kunt thuisbrengen. Al dit soort schuldgevoelens moet je gewoon afwijzen in de naam van Jezus. Ze drukken je neer en dienen geen enkel positief doel. Hoe kun je in de praktijk onderscheid maken tussen echt schuldbesef en valse schuldgevoelens? Echt schuldbesef komt voort uit aanwijsbare zonden aan de hand van de Bijbel, terwijl valse schuldgevoelens geen bijbelse grond hebben. 

Geweten besmet door de zonde

Je geweten wordt positief gevormd door te leven volgens Gods normen. Daarentegen wordt je geweten besmet en misvormd door herhaaldelijk te zondigen tegen die normen. Het geweten wordt dan het zwijgen opgelegd. En als je niet luistert naar je geweten, wordt de waarschuwende stem van het geweten steeds zwakker. Op het laatst spreekt het geweten helemaal niet meer. Door toewijding aan satan of door zich willoos over te geven aan de zonde wordt een mens geheel normloos. Dat hebben we kunnen zien aan de Nazi's in de tweede wereldoorlog. Zij konden de gruwelijkste daden verrichten zonder dat hun geweten nog sprak. Niet voor niets spreekt men dan over gewetenloze mensen.

Ook op andere manieren kan het geweten worden beschadigd. Traumatische gebeurtenissen zoals mishandeling of seksueel misbruik, kunnen resulteren in misvormde ideeën over goed en kwaad. Ook drugsgebruik en overmatig alcoholgebruik kan het geweten tijdelijk verdoven

Principes en waarden

Verwant aan normen zijn principes die dienen als positieve richtlijnen voor het menselijk gedrag en waarvan bewezen is dat ze blijvende waarde hebben. Daarbij kunnen we denken aan begrippen als eerlijkheid, menselijke waardigheid, betrouwbaarheid. Het zijn uitgangspunten voor een gezonde manier van denken.

Normen en waarden worden vaak in één adem genoemd. Welke van die beide zijn de belangrijkste? Naar mijn mening is het antwoord duidelijk: waarden. Normen vormen namelijk geen doel op zichzelf, maar dienen een hoger doel, dat meestal in waarden kan worden uitgedrukt. Normen als "niet doden", "niet stelen" dienen bijvoorbeeld om het menselijk leven en de persoonlijke levenssfeer te beschermen, en dat zijn waarden. Normen zijn absoluut noodzakelijk om te beschermen wat waarde heeft.