Enkele bekende vormen van vluchtreacties zijn vrees, zelfbeklag en ontkenning. Dergelijke gevoelsreacties zijn heel normaal, zolang het motivaties zijn om de omstandigheden goed te verwerken en op een verstandige manier naar een oplossing te zoeken. Wie daarentegen in zijn vluchtreactie blijft steken dreigt geheel overheerst te worden door zijn levensproblematiek en dan heeft hij pas écht een probleem.

Vrees

Vrees kan allerlei vormen aannemen: verwarring, paniek, apathie, door de grond willen zakken, enzovoort. We kennen dat allemaal wel in ons leven en we zijn geneigd om zo’n reactie normaal te vinden. Om zoiets zonde te noemen vinden we te ver gaan. Maar als we lange tijd vreesachtig blíjven, kan er sprake zijn van ongeloof in de ondersteunende kracht van de Heilige Geest. Het is niet voor niets dat er honderden malen in de Bijbel staat: vrees niet! Het werd steeds gezegd tegen mensen, die om allerlei uiteenlopende redenen bang waren. En elke keer was het een aansporing van God om niet op de omstandigheden gefixeerd te blijven, maar in geloofsvertrouwen naar Hem op te zien. Als je de neiging hebt tot vreesreacties, pak dan eens een concordantie en bestudeer de vele bijbelgedeelten, waarin de woorden "vrees niet" voorkomen. Je zult dan tot verrassende conclusies komen!

De vreesreactie wordt geïllustreerd in de overbekende geschiedenis over de storm op het meer, waarin de discipelen terechtkwamen, terwijl Jezus bij hen aan boord van het schip was (Mar.4:37-41). De discipelen zagen dat er water in de boot kwam dachten dat ze zouden verdrinken. Alsof dat zomaar kon met de Zoon van God aan boord. Zo reageren wij ook vaak op een plotselinge nood: we denken dat we er onderdoor gaan, maar hebben niet door dat we met Jezus in ons hart geen gevaar lopen om onherstelbare schade op te lopen. De les, die de discipelen moesten leren, was: laat nood je aanzetten tot actie, maar niet tot paniek. Ga ermee naar Jezus en vertrouw op zijn hulp. Toen Jezus de storm tot bedaren had gebracht maakte Hij zijn discipelen duidelijk dat hun vreesachtigheid in feite een vorm van ongeloof was. Geloof is normaal, ongeloof is zonde en dus abnormaal voor een gelovige. We moeten dit vooral niet omdraaien, want dan maken we de mens en zijn gevoelens tot maatstaf in plaats van het Woord van God. Geloofsvertrouwen kun je meestal niet zomaar opbrengen. Het moet groeien en het sterkst groeit het ... in beproevingen.

Zelfbeklag

Een andere soort vluchtreactie in moeilijke omstandigheden is zelfbeklag. Het is eigenlijk een vorm van vluchten voor de problematiek en het niet willen aanvaarden van je eigen verantwoordelijkheid om je problemen op te lossen. Door die vluchthouding word je een slaaf van je problemen. Zelfbeklag is een van de meest voorkomende oorzaken van depressiviteit en bitterheid, gesteldheden die je gevoelsleven helemaal lam kunnen leggen. De meeste mensen beschouwen zelfbeklag helemaal niet als zonde, maar vinden dat ze het volste recht toe hebben om zo te denken. Met alle begrip voor de moeilijke worsteling, die veel mensen hebben om hun levensomstandigheden te accepteren, is zelfbeklag doodgewoon een zondige houding. Deze dient beleden te worden aan God. Het blijft anders een barrière voor de doorwerking van Gods Geest in je leven. Door zelfbeklag doe je God veel verdriet doordat je zijn hulp weigert te aanvaarden. 

De profeet Elia stond op het hoogtepunt van zijn bediening toen God zijn gebed bij de berg Karmel vuur uit de hemel te doen neerdalen op zijn offer. Alle aanwezigen riepen daarna: "De Here is God". Toen daarna Achab en Izebel nóg niet tot inkeer waren gekomen en Izebel zelfs een dreigbrief naar Elia stuurde, raakte deze zo depressief, dat hij wilde sterven. In het gesprek met God bij de berg Horeb zien we dat Elia zich puur had laten leiden door zelfbeklag, waardoor hij het zicht op de werkelijkheid was kwijtgeraakt. God had begrip voor de situatie en hielp hem weer verder. Lees het maar na in 1 Koningen 19.

Zelfbeklag kan soms ernstige vormen aannemen. Sommigen kunnen zich helemaal gaan rondwentelen in hun ellende en helemaal in hun slachtofferrol opgaan. Een voorbeeld daarvan is Naomi, nadat haar man en twee zoons waren gestorven. Haar bittere reactie was:"

"Noem mij Mara, want de Almachtige heeft mij veel bitterheid aangedaan." (Ruth 1:20)

Naomi had niet door dat zij en haar familieleden hun eigen land hadden verlaten en daardoor zich hadden afgekeerd van Gods zegenende aanwezigheid. Desondanks kreeg God de schuld! Er zijn er ook die andere mensen de schuld geven van de moeilijke levensomstandigheden of onredelijke verwijten om zich heen gooien, zo van "waarom geven jullie me niet meer aandacht?"

Ontkenning

Ik denk dat dit de gevaarlijkste van de genoemde vluchtreacties is, omdat hierdoor veel psychische schade kan ontstaan. De menselijke psyche zit zo in elkaar dat we in staat zijn om pijnlijke ervaringen diep weg te stoppen in ons innerlijk. Dat kunnen we doen door net te doen alsof we geen probleem hebben en niets ernstigs hebben meegemaakt. Je staat er soms versteld van hoeveel leed en narigheid een mens soms in korte tijd van zich af kan schuiven. Zijn omgeving denkt dat hij flink is en hij zich er goed doorheen heeft geslagen. Het tegendeel is waar. Zo iemand heeft zich nergens doorheen geslagen. Onverwerkte negatieve ervaringen nestelen zich immers in de diepere, onbewuste lagen van je gevoel en groeien onder de oppervlakte door als een kwaadaardig gezwel. Zulke emotionele gezwellen kunnen ernstige blokkades vormen voor onze geestelijke groei en veel creativiteit en spontaniteit uit ons leven wegzuigen.

Ook langdurige problematiek vanuit de jeugdjaren, zoals verwaarlozing, ernstige opvoedingsfouten, mishandeling of seksueel misbruik kunnen diepe sporen in het gevoelsleven achterlaten. In veel gevallen werken onverwerkte negatieve ervaringen als een sluimerende vulkaan: als het even tegen zit in het leven komt de vulkaan tot uitbarsting en dat kan zich uiten in allerlei extreme gedragingen, zoals woede-aanvallen, depressiviteit, verwarring, huilbuien, dwangmatige gedragingen, enzovoort. In zulke situaties is het belangrijk om die gebeurtenissen alsnog te verwerken zodat de sluimerende vulkaan kan worden gedoofd. Vaak is er deskundige hulp nodig om door deze problematiek heen te komen.